چاپ افست کتاب؛ هزینهها، نکات، بایدها و نبایدها
سالهاست دو سه شیوه رایج برای چاپ کتاب در ایران وجود دارد: چاپ افست، چاپ دیجیتال، و (گاهی) چاپ ریسو. چاپ ریسو بهدلیل کیفیت کمتری که دارد، چندان مورد استفاده نیست و در مطلب حاضر هم از شرح و بسط و مقایسه آن با دیگر انواع چاپ صرفنظر شده است.
چاپ افست کتاب و تفاوتهای آن با چاپ دیجیتال
مرسومترین شیوه چاپ کتاب در دنیا چاپ افست است. این نوع چاپ برای چاپ کتاب با تیراژ بالا استفاده میشود. در این شیوه، برای هر چند صفحه از کتاب (در قطعهای مختلف تعداد صفحات متفاوت است) یک زینک تهیه میشود. زینکها در چاپخانه بر سیلندرهای ماشین چاپ قرار میگیرند و عمل چاپ از طریق تماس و بهوسیله مرکب انجام میشود.
چاپ افست از نظر کیفیت بهترین نوعی از چاپ است که میتوان کتاب را بهوسیله آن منتشر کرد. در مقایسه با چاپ دیجیتال، خصوصاً، در چاپ تصاویر و شکلها چاپ افست کیفیتی چند برابر چاپ دیجیتال به ما میدهد. جز این، با توجه به اینکه سازوکار چاپ افست بر تماس کاغذ و لاستیک چاپ و فشار است و کاغذ متن و گلاسه جلد در ماشین چاپ گرما نمیبینند، به تاروپود آنها آسیب وارد نمیشود و پس از چاپ و صحافی کتاب موج برنمیدارد؛ برخلاف چیزی که در چاپ دیجیتال اتفاق میافتد.
در سالهای اخیر، بهعلت پایین آمدن هرروزه تیراژ کتابها، ناشران و مؤلفان به چاپ کتاب در تیراژهای پایین رو آوردهاند و همین موضوع سبب رونق چاپ دیجیتال کتاب شده است. از مزایای چاپ دیجیتال نسبت به چاپ افست، امکان اصلاح و تغییر فایل در هر بار چاپ است؛ در صورتیکه، در چاپ افست چنین چیزی مقدور نیست. چنانچه در هر یک از مراحل چاپ یا پس از چاپ اشکالی در متن کتاب مشاهده شود، اصلاح آن هزینه هنگفتی تحمیل خواهد کرد. همچنین چنانچه در چاپهای بعدی به تغییر یک کلمه، یک نشانه یا حتی یک حرف نیاز باشد، دستکم باید یک زینک کتاب مجدداً گرفته شود.
در تاریخ نگارش این متن (پاییز ۱۴۰۳) هزینه چاپ ۴۵۰ نسخه کتاب رقعی دیجیتال حدوداً ۲۰۰ صفحهای با چاپ همین تعداد به شیوه افست برابر است. پس چاپ تعداد بیشتر از این به شیوه افست بهصرفه است و چاپ تعداد کمتر بهشیوه دیجیتال. در ادامه نحوه محاسبه هزینه چاپ کتاب بهشیوه افست، اجمالاً، توضیح داده شده است.
هزینه چاپ افست کتاب
چنانچه ملاک محاسبه هزینه یک کتاب رقعی تکرنگ ۲۰۸ صفحهای با جلد شومیز باشد، میتوان گفت، هزینههای چاپ و صحافی این کتاب بدین شرح است: ۱. تهیه زینک متن و جلد کتاب؛ ۲. هزینه تهیه کاغذ؛ ۳. هزینه تهیه گلاسه جلد؛ ۴. اجرت چاپ متن و جلد کتاب؛ ۵. هزینه سلفونکشی جلد؛ ۶. هزینه صحافی و ۷. هزینههای حملونقل و جابهجایی.
(در خلال توضیح درباره جزئیات هزینه چاپ افست کتاب، مشخص خواهد شد که چرا چاپ تعداد بیشتر از یک کتاب، هزینه تمامشده را نسبت به چاپ دیجیتال کاهش خواهد داد.)
۱. تهیه زینک؛ نکات و هزینهها
به صفحات فلزی آلومینیومی که نام صحیح آنها پلیت (plate) است، اصطلاحاً زینک میگویند. روی این صفحات پوششی قرار دارد که فرایند چاپ از طریق آنها انجام میشود. این صفحات در ابعاد مختلفی در بازار موجود است و هر کدام کارکردهای متفاوتی دارند. برای کتاب، عموماً، از زینکهایی با ابعاد ۵۰ × ۷۰ استفاده میشود. در اصلاح، به این اندازه از زینک دوورقی میگویند. برای چاپ همه قطعهای کتاب میتوان از این زینک استفاده کرد. قدم اول برای محاسبه هزینه چاپ افست کتاب، محاسبه تعداد زینک مورد نیاز است. باید محاسبه کرد که چند صفحه از کتاب در این ابعاد جا میشود و به بیان دیگر، تعداد صفحات کل کتاب را باید بر تعداد صفحاتی که روی یک ورق زینک قابل چاپ است، تقسیم کرد تا تعداد زینک مورد نیاز به دست بیاید.
در کتابهای رقعی و وزیری، تعداد صفحاتی که روی یک ورق زینک جا میشود، ۸ صفحه است. این عدد برای کتاب رحلی ۴ و برای کتابهای جیبی ۱۶ است. همچنین هر ۶ صفحه از کتابهای خشتی تا اندازه ۲۲ × ۲۲ را میتوان روی یک زینک چاپ و ظاهر کرد. مثلاً یک کتاب ۲۰۸ صفحهای رقعی یا وزیری به ۲۶ ورق زینک نیاز دارد. پس از ارسال فایل کتاب به لیتوگرافی، اپراتور یا متصدی آن صفحات کتاب را به ترتیبی که باید در برنامه ایندیزاین میچیند و زینکها را ظاهر میکند. ناشران پرکار و کلاً کسانی که مدام با چاپ افست سروکار دارند، برای بهینهتر شدن هزینههاشان زینک را خودشان تهیه میکنند و به لیتورگرافی اجرت لیزر آن را پرداخت میکنند. چنانچه کسی بخواهد برای این کار اقدام کند، باید دو نکته را در نظر داشته باشد؛ اول این که زینکها تاریخ مصرف دارند و باید پیش از پایان آن مصرفشان کرد و نکته دیگر این که، دستگاههای موجود در لیتوگرافی، گاهی با بعض برندهای زینک سازگار نیستند و خوب نمیتوانند آنها را ظاهر کنند. حتماً برای تهیه زینک به تعداد زیاد باید با لیتوگرافیای که میخواهد این زینکها را ظاهر کند، مشورت کرد.
برای متن کتاب ۲۰۸ صفحهای ۲۶ ورق زینک و برای جلد این کتاب ۴ ورق زینک نیاز است. پس تا اینجا به ۳۰ ورق زینک نیاز داریم. این زینکها بهشرط نگهداری صحیح و شستن پس از چاپ، برای چند نوبت قابل استفاهاند. زینکهایی که تیراژ چاپ آنها بالاست یا نیاز است که بلندمدت نگهداری و چندین مرتبه استفاده شود، اصطلاحاً، به زینکسوزی میرود و در آنجا با اندود کردن لایهای مانند صمغ، عمر زینک را افزایش میدهند.
همین ابتدا مشخص شد که برای هر تعداد کتاب که بخواهیم چاپ کنیم، باید حتماً زینک تهیه کنیم و، طبعاً، با بالاتر بردن تیراژ چاپ میتوان هزینه را کاهش داد و با کم کردن تیراژ چاپ و سرشکن کردن هزینه تهیه زینک بر تعداد، هزینه بیشتری به ازای هر نسخه پرداخت خواهیم کرد.
۲. تهیه کاغذ؛ نکات و هزینهها
به هر بسته از تعدادی کاغذ در اندازه و گرماژ مشخص «بند» میگویند. این بندها عموماً ۱۰۰ – ۱۲۵ – ۲۵۰ و ۵۰۰ برگی هستند. برای چاپ کتاب، اغلب، از کاغذ تحریر ۷۰ (و گاهی ۸۰) و کاغذهای بالک ۶۰ گرم و اندازههای ۶۰ × ۹۰ یا ۷۰ × ۱۰۰ استفاده میشود. این کاغذها در بندهای ۵۰۰ تایی عرضه میشوند. چنانچه بالاتر ذکر شد، روی هر ورق زینک میتوان ۸ صفحه کتاب چاپ کرد. با توجه به ابعادی که برای زینک ذکر شد، برای کتابهای رقعی و وزیری باید کاغذهای ۶۰ × ۹۰ یا ۷۰ × ۱۰۰ نصف شوند و روی هر وجه آن ۸ صفحه از کتاب چاپ شود. به هر ۱۶ صفحه از کتاب که رو و پشت یک کاغذ و با استفاده از دو عدد زینک چاپ میشود، اصطلاحاً، فرم گفته میشود. برای چاپ هر فرم ۱۰۰۰ تایی از کتاب وزیری یا رقعی یک بند کاغذ کفایت میکند. باید توجه داشت، که در مراحل چاپ، انتقال و صحافی و برش، حتماً، تعدادی کاغذ باطله میشود. برای اینکه بتوانیم هزار نسخه چاپ کنیم، باید دستکم به اندازه ۳۰ – ۴۰ سری کاغذ اضافه در نظر بگیریم.
پس با توجه به توضیحاتی که آورده شد و با در نظر گرفتن کتاب ۲۰۸ صفحهای، برای چاپ ۱۰۰۰ نسخه به ۱۳ بند کاغذ نیاز داریم. چنانچه بخواهیم تعدادی هم برای باطله در نظر بگیریم، اگر از قبل کاغذی نداشته باشیم، باید یک بند اضافهتر تهیه کنیم که تعداد نهایی کتاب ما از ۱۰۰۰ کمتر نشود.
۳. تهیه گلاسه جلد؛ هزینه و بایدها و نبایدها
با توجه به تیراژ و ابعاد جلد باید برای خرید گلاسه اقدام کنیم. گلاسه هم مانند تحریر در ابعاد ۶۰ × ۹۰ و ۷۰ × ۱۰۰ عرضه میشود و ما با توجه به قطع کتاب، اندازه گلاسه مورد نظر را مشخص میکنیم. برای کتاب رقعی ۲۰۸ صفحهای بهتر است از اندازه ۲۳ × ۳۳ استفاده کرد. این ابعاد و، کلاً، جلد کتاب را میتوان با دستگاه چاپ GTO هم چاپ کرد که هزینه کمتری دارد و ابعاد زینک آن هم کوچکتر است. برای چاپ حدود ۱۰۰۰ سری جلد در اندازه ۲۳ × ۳۳ به حدود یک بند گلاسه ۲۵۰ گرمی ۷۰ × ۱۰۰ نیاز داریم.
چنانچه تیراژ و تعداد عناوین ما بهاندازهای باشد که بتوانیم چند جلد را با هم چاپ کنیم، در هزینههای چاپ و تهیه زینک میتوانیم صرفهجویی کنیم؛ اما اگر در چاپ جلد رنگی داریم که دقیق چاپ شدن آن برایمان مهم است، بهتر است برای همان یک جلد بهطور جداگانه زینک تهیه کنیم و مجزا چاپش کنیم.
۴. اجرت چاپ متن و جلد کتاب
به هر بار بستن زینک به ماشین چاپ و هر دور چاپ اصطلاحاً یک دستگاه چاپ میگویند. به این معنا که، مثلاً، کتاب ۲۰۸ صفحهای رقعی، ۲۶ دستگاه تکرنگ متن برای چاپ دارد و یک دستگاه چهاررنگ جلد. اجرت چاپ بر مبنای هر دستگاه محاسبه میشود و با توجه به اینکه دستگاههای چاپ تکرنگ، دورنگ و چهاررنگ متفاوتاند، اجرت چاپ آنها نیز متفاوت است.
حداقل تیراژ برای چاپ افست ۱۰۰۰ سری است. البته این به آن معنا نیست که تعداد کمتر از آن چاپ نمیشود، بلکه برای تعداد کمتر از آن هم هزینه ۱۰۰۰ سری اخذ میشود. همچنین برای تیراژ بیشتر تا ۵۰۰۰ سری، اینطور نیست که با افزودن هر ۱۰۰۰ سری هزینه دو برابر شود. افزایش هزینه برای چاپ هر ۱۰۰۰ سری چاپ اضافه، حدود ۲۰ درصد است. به همین خاطر است که با افزایش تیراژ چاپ، هزینه تمامشده هر جلد کاهش مییابد و برای تعداد کم چاپ افست صرفه ندارد.
۵. هزینه سلفونکشی
جلد کتاب پس از چاپ باید با پوششی به نام سلفون پوشانده شود. قرار گرفتن این پوشش روی جلد به ماندگاری چاپ و انعطاف جلد و نشکستن گلاسه کمک میکند. اجرت سلفونکشی بر مبنای سانتیمتر مربع محاسبه میشود و در فرایند چاپ به نسبت باقی هزینهها، هزینه کمی را به خود اختصاص میدهد.
۶. هزینه صحافی
صحافی کتاب در چاپ افست با چاپ دیجیتال متفاوت است. با توجه به اینکه صفحات کتاب روی کاغذهایی بزرگتر از اندازه نهایی کتاب چاپ میشوند، پس از انتقال فرمهای چاپ شده متن کتاب به صحافی، ابتدا باید آنها تا و سپس ترتیب شوند و در انتها با دستگاه صحافی صحافی آن انجام شود.
مبنای محاسبه هزینه صحافی در چاپ افست کتاب تعداد فرم است. گفتیم که هر ۱۶ صفحه یک فرم در نظر گرفته میشود. جلد کتاب هم در صحافی یک فرم محاسبه میشود. همچنین حداقل فرم برای محاسبه هزینه صحافی ۱۰ فرم است؛ به این معنا که زیر ۱۰ فرم هم ۱۰ فرم محاسبه میشود. حداقل تیراژ برای محاسبه هزینه صحافی ۱۰۰۰ سری است و کمتر از آن هم همان ۱۰۰۰ سری محاسبه میشود.
۷. هزینههای حملونقل
هزینه حمل زینکها، کاغذها، گلاسه و فرمهای چاپشده اغلب مبلغ نسبتاً قابل توجهی است که باید در محاسبه هزینهها آن را هم لحاظ کرد.
جمعبندی
دیدیم که جز هزینه تهیه کاغذ، گلاسه و اجرت سلفونکشی جلد، مبانی محاسبه بقیه هزینهها تیراژ ۱۰۰۰ سری است و مشخص شد که چرا چاپ تعداد کم به شیوه افست صرفه ندارد و از طرفی، هر چه تیراژ بالاتر میرود، هزینه تمامشده یک نسخه کمتر و بهصرفهتر میشود. طبعاً چاپ افست کتاب امری است که چنانچه با مراحل و ظرائف آن آشنایی نداشته باشید، موجب اتلاف سرمایه و وقت شما میشود. چنانچه برای چاپ افست به مشاوره نیاز داشتید، میتوانید با مجموعه ما تماس بگیرید. تمام این مراحل و نظارت بر چاپ اثر شما از مرحله ارسال فایل تا تحویل کتب چاپشده در مجموعه ما با بهترین کیفیت انجام میشود.
